ჯეფრი იუჯინიდისი (დ. 1960) ბერძნული წარმოშობის ამერიკელი მწერალია, ხოლო წიგნი, ასე რომ მომხიბლა – 1993 წელს გამოცემული მისი პირველი რომანი, რომელმაც ავტორს საყოველთაო აღიარება მოუტანა. მოქმედება გასული საუკუნის 70-იან წლებში, ამერიკაში, მიჩიგანის შტატის პატარა ქალაქ გროს-პოინტში ვითარდება. წიგნში მოთხრობილია ხუთი თინეიჯერი დის თვითმკვლელობის ისტორია და აღწერილია ის გზა და გარემოებები, რამაც გოგონები ამ გადაწყვეტილებამდე მიიყვანა. მე არ ვიტყვი, რომ ეს პოეტური პროზაა, მაგრამ ჩემთვის სტრიქონებს შორის ბევრი პოეზიაა ჩამალული: მეტაფორებს, რომლებსაც ავტორი გვთავაზობს, კიდევ უფრო ახლოს მოაქვს მთავარი გმირების სულიერი მდგომარეობა და, ზოგადად, იმ პატარა ქალაქის სული, სადაც ტრაგედია მოხდა.
წიგნში მონაწილეობს (არ შემშლია, ვფიქრობ, ეს სიტყვა შეეფერება) ქალაქის თითქმის მთელი მოსახლეობა და არა მხოლოდ მოსახლეობა; ჩვენ მათ ვეცნობით სახელებით და გვარებით და მარჯვედ ნათქვამი თითო-ოროლა ფრაზით ვიგებთ ლამის თითოეულის ცხოვრების შესახებ. მაგალითად, ავიღოთ მისტერ ბუელი, რომელსაც სადად მოწყობილ საძინებელში ედო პირველი ცოლის ფოტოსურათი, რომელიც განქორწინების შემდეგ შეუყვარდა; ან დაუვიწყარი მოხუცი მისის კარაფილისი, რომელიც თავისი ტრაგიკული ცხოვრებისეული გამოცდილების საპირწონედ მხოლოდ სესილიას სუიციდს თვლიდა, რაც მკითხველს კიდევ უფრო შეაგრძნობინებს ამბის სიმძიმეს.
ლისბონების ქუჩის თელებზე ცალკე, ვრცლად წერაც შეიძლება. მე ვიტყოდი, ეს ერთ-ერთი შესანიშნავი მეტაფორაა, რაც რეფრენად გასდევს მთელ ტექსტს. ხეებს, რომლებსაც ავადმყოფობის მიზეზით ყოველწლიურად ჭრიდა ქალაქის საპარკო სამსახური, საუკეთესოდ "გამოსდით" დებისა და საზოგადოების ურთიერთდამოკიდებულების გადმოცემა. მუდმივად კავშირზე გამოსული გოგონების ხმა არავის ესმოდა: "ხის ტანის გაშიშვლების შემდეგ მუშები მომდევნო სიკვდილმისჯილისკენ მიემართებოდნენ, დანაღვლიანებული ხე კი ცდილობდა, ტოტების უბადრუკი ნარჩენები აეწია. მხოლოდ მისი იძულებითი მდუმარება გვახვედრებდა, რომ უწინ ის განუწყვეტლივ გვესაუბრებოდა".
ქუჩის მაცხოვრებლების მოჭრილ ხეებთან გამომშვიდობებაც ლისბონების გოგონებთან გამომშვიდობებას ჰგავდა. ხალხი მხოლოდ ხეების მოჭრის შემდეგ ხვდებოდა, რომ მათ ქუჩებზე დარგული თელები ქალაქს ეკუთვნოდა, "რომელიც თავისი ნება-სურვილის მიხედვით წყვეტდა მათ ბედ-იღბალს". რა იქნებოდა, რომ ქალაქის ნება დების მიმართ განსხვავებული ყოფილიყო? რომ ის ადამიანები, ვინც კისრებწაგრძელებულები აკვირდებოდნენ ლისბონთა სახლს ("როგორც ცნობისმოყვარე ბრბო ათვალიერებს ხოლმე ავარიის ადგილს") დახმარებოდნენ მათ?
გამორჩეულია მონაკვეთი, სადაც ოთხი და ისე ებღაუჭება მათი სახლის წინ მდგარი თელის სიცოცხლეს, როგორც საკუთარს. "უკვე გვიანაა, ხე მკვდარია", – ამბობს ბრიგადირი, რომელიც მზად არის ხის მოსაჭრელად. "მხოლოდ თქვენ ფიქრობთ ასე", – ეპასუხება მერი.
თხრობა გამორჩეულია იმითაც, რომ ავტორი არა მხოლოდ დებისა და არსებული სიტუაციის მიმართ თანაგანცდას აღვივებს მკითხველში, არამედ მის ხუთ ძირითად გრძნობაზეც მოქმედებს: შეუძლებელია, არ დაინახოთ, არ ჩაგესმათ, არ შეეხოთ, არ იყნოსოთ და ჩააყოლოთ გემო ფურცლებზე გაფანტულ სიტყვებს. ჩემთვის განსაკუთრებით დასამახსოვრებელი სუნები იყო: განუმეორებელია "გამძაფრებული სიყვარულის" სუნის აგებულება, რომელსაც ამბის მთხრობელი ბიჭები აღწერენ. ჰო, ამბავს ის ბიჭები ყვებიან, ვინც ლისბონთა გოგონებთან ერთად იზრდებოდნენ, – უკვე ასაკში შესულებმაც რომ ვერ დაივიწყეს მათი მზის ათინათებივით მშვენიერი ხატება და ბოლომდე მაინც ვერ გასცეს პასუხი კითხვას "რატომ?"
ძალიან მინდა, ამ წიგნს განსაკუთრებით დები ლისბონების ასაკის გოგონები (მომავალი დედები) და დედები (მალე თინეიჯერების მშობლები რომ გახდებიან ან არიან კიდეც) გაეცნონ; ასევე – უსიტყვო და შვილების აღზრდას ჩამოშორებული მამები. ჩვენს ქვეყანაში, სადაც ტრადიციები და რელიგია ხშირად აღმზრდელობით პოლიტიკას განსაზღვრავს, სადაც არც თუ იშვიათია ოჯახის უფროსი წევრის დომინანტობა, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფიქრი და მსჯელობა იმაზე, თუ რა მოაქვს დაუბალანსებელ, უთანასწორო ურთიერთობებს ოჯახში, რელიგიურობის თუ სხვა ფაქტორების გამო პირადი სივრცის შეზღუდვას, საზოგადოების მიერ მხოლოდ ყოვლისმცოდნე კრიტიკოსის ან დამკვირვებლის როლის მორგებას, იმ ადამიანების გარიყვას, ვისიც არ გვესმის და ამის გამო გვეშინია კიდეც, ხელის ჩაქნევასა და საკუთარ სამყაროში შეკეტვას.
"ჩვენ, უბრალოდ, სიცოცხლე გვინდა, თუ ამის საშუალებას მოგვცემენ", – ამბობს ტერეზა ლისბონი. მივცეთ ერთმანეთს სიცოცხლის საშუალება. ეს ხომ მარტივია, თუ მოვინდომებთ.
